EMDR in een tweede taal: werken met expats en tweetalige cliënten
Veel expats volgen therapie in een taal die niet hun moedertaal is. Voor de meeste gesprekken werkt dat goed, maar traumatische herinneringen werken niet altijd mee: een jeugdherinnering is beleefd, gevoeld en opgeslagen in de taal van toen. Onderzoek naar het geheugen van tweetaligen en klinische ervaring met EMDR wijzen erop dat taal kan veranderen hoe sterk een herinnering wordt geactiveerd en verwerkt. Deze handleiding zet op een rij wat er bekend is en hoe je dat in de praktijk gebruikt.
Herinneringen zijn verbonden met de taal waarin ze ontstonden
In een klassieke studie interviewden Marian en Neisser (2000) Russisch-Engelse tweetaligen die naar de Verenigde Staten waren geëmigreerd. In een interview in het Russisch haalden ze meer ervaringen op uit de Russischtalige periode van hun leven; in het Engels meer uit de Engelstalige periode. Dit heet taalafhankelijk ophalen van herinneringen: een herinnering is makkelijker bereikbaar in de taal waarin je haar beleefde.
Een tweede taal kan afstand scheppen
Veel tweetaligen zeggen dat emotionele woorden harder binnenkomen in hun moedertaal. Laboratoriumonderzoek ondersteunt dit beeld. In een studie van Caldwell-Harris en Ayçiçeği-Dinn (2009) gaven emotionele zinnen in een vreemde taal een zwakkere huidgeleidingsreactie, een fysiologische aanwijzing voor activatie, dan emotionele zinnen in de moedertaal van de deelnemers.
Specifiek voor trauma onderzocht Schwanberg (2010) Spaans-Engelse tweetalige patiënten met jeugdtrauma. Traumatische herinneringen werden in hun moedertaal intenser opgeroepen.
Die afstand kan tegelijk helpen en in de weg zitten. Ze kan het mogelijk maken om te praten over iets wat ondraaglijk voelt. Maar bij EMDR, waar een herinnering voldoende geactiveerd moet zijn om verwerkt te worden, kan werken in alleen een tweede taal een deel van de herinnering onaangeroerd laten.
De moedertaal betrekken bij EMDR
In een klinisch artikel in het Journal of EMDR Practice and Research beschrijft Ateş-Barlas (2022) hoe de moedertaal van een cliënt in het standaard EMDR-protocol kan worden opgenomen, zelfs door een therapeut die die taal niet spreekt. Praktische mogelijkheden die hieruit volgen:
- Vraag in welke taal de herinnering “leeft”. Welke taal werd er toen gesproken? Welke taal spreken de stemmen in de herinnering?
- Laat de cliënt de negatieve en positieve cognitie in de moedertaal verwoorden en ze voor je vertalen. Een overtuiging als “Ik ben waardeloos” kan heel anders binnenkomen in de taal waarin die voor het eerst tegen de cliënt werd gezegd.
- Laat de cliënt tijdens de sets in de moedertaal denken. Bilaterale stimulatie heeft helemaal geen taal nodig. Alleen de korte terugkoppelingen tussen de sets moeten in een taal zijn die jullie delen.
- Ga in de moedertaal na of er nog spanning is. Is een doelherinnering (target) op SUD 0 gekomen terwijl jullie in de tweede taal werkten, vraag de cliënt dan de herinnering nog één keer op te roepen met de woorden in de moedertaal. Er kan dan resterende spanning naar boven komen.
- Zet taal bewust in voor regulatie. Raakt een cliënt overspoeld, dan kan teruggaan naar de gedeelde taal helpen om afstand te nemen en terug te keren naar het heden.
Expats: meer dan taal
Bij expats is taal verweven met andere dingen: heimwee, culturele normen over het tonen van emoties, familie ver weg, en soms een migratieverhaal met eigen verliezen.
- Een herinnering van thuis kan een hele culturele context met zich meebrengen. Geef de cliënt ruimte om die uit te leggen zonder elk detail te hoeven vertalen.
- Toekomstscenario's gaan vaak over situaties in twee landen, zoals een bezoek aan thuis of een gesprek met familie in de moedertaal.
- Triggers in het heden kunnen specifiek zijn voor het leven in het buitenland: bureaucratie in een taal die je niet helemaal beheerst, je een buitenstaander voelen, afstand tot steun van thuis.
- Een therapeut die de moedertaal van de cliënt spreekt, is niet altijd beschikbaar, of zelfs gewenst. Sommige cliënten kiezen bewust voor therapie in hun tweede taal. Beide keuzes zijn legitiem; bespreek ze openlijk.
Online maakt meertalige EMDR makkelijker
Online sessies vergroten de keuze aan therapeuten. Een Poolse expat in Nederland kan werken met een Poolstalige EMDR-therapeut, of met een Nederlandse therapeut in het Engels, zonder te reizen. De bilaterale stimulatie zelf werkt in elke taal hetzelfde, en de interface van Remote EMDR is beschikbaar in het Engels, Pools en Nederlands.
Ook de schalen vragen bij tweetalige cliënten extra aandacht: zie hoe je de SUD- en VoC-schaal gebruikt.